لطفا صبر کنید...

شهر سوخته ؛ آدرس ، تصاویر و هرچه که باید بدانید !
امتیاز 0/5 از 0 نظر
0

1398/02/22

شهر سوخته را به‌عنوان سندی بر قدمت سکونت بشر در ایران می‌شناسند. اولین سنگ بنای شهر، هم‌زمان با تمدّن جیرفت نهاده شده و آثار برنزیِ کشف شده در آن تاریخِ پنج هزار ساله‌ی این اثر را اثبات می‌کند. این شهر در واقع محل تقاطع مهم‌ترین مسیرهای تجاری در عصر برنز است. بقایای این شهر کهن در سال 2014 در فهرست میراث جهانی یونسکو به‌عنوان هفدهمین اثر ایرانی ثبت شد. این اثر تاریخی رمزآلود در یکی از جذاب‌ترین مناطق ایران از نظر تاریخی و طبیعی قرار گرفته است. با وجود غریب ماندن این منطقه، کی سفر قصد دارد با معرفی شهر سوخته و در ادامه معرفی شهر زابل، اهمیت و زیبایی این منطقه از ایران را بیشتر بررسی کند. با ما همراه باشید.

شهر سوخته

شهر سوخته

شهر سوخته کجا قرار گرفته است ؟

آثار باستانی به جا مانده از شهر سوخته، در فاصله 56 کیلومتری جنوب شهر زابل و بر روی بزرگ‌راه شماره‌ی 99 که زابل را به زاهدان متصل می‌کند، قرار دارد. برای رسیدن به این مجموعه از اکثر نقاط کشور باید ابتدا به شهر نهبندان در جنوب استانِ خراسان جنوبی سفر کنید و پس از آن به سمت زابل حرکت کنید و بعد از رسیدن به زابل 56 کیلومتر مسیر را طی کنید.

اما اگر از استان‌های هرمزگان و سیستان و بلوچستان قصد سفر به شهر سوخته را دارید، نیازی نیست به زابل بروید، در این مسیر ابتدا به زاهدان سفر می‌کنید و پس از آن، 95 کیلومتر روی بزرگ‌راه شماره‌ی 95 تا شهر شیله و از این شهر 81 کیلومتر روی بزرگ‌راه شماره‌ی 99 تا شهر سوخته فاصله خواهید داشت. دو شهر زابل و زاهدان مجهز به فرودگاه هستند و از شهر تهران ، مشهد، ایرانشهر و چابهار قابل دسترسی.

نام‌گذاری و جایگاه شهر سوخته در ادبیات فارسی

برای اولین‌بار در منابع مربوط به زمان قاجار به این شهر اشاره شده، و دلیل نام‌گذاری آن هم خاکسترهای کشف شده در اطراف آن بوده است. پس از آن، کاوش‌ در این محوّطه‌ی باستانی آغاز شد و تا به حال هم ادامه دارد. با توجّه به کاوش‌ها هیچ اثری از جنگ‌افزار در این شهر پیدا نشده و علّت وجود خاکستر در اطراف شهر را به کوره‌های متعدّد ذوب آهن نسبت می‌دهند که فرضیه‌ی رخ دادن یک آتش‌سوزی گسترده در این مکان را رَد می‌کند. وجود این کوره‌ها نشان از صنعت‌گر بودنِ اهالی شهر سوخته دارد که به دور از هر گونه جنگ و نزاع در کمال صلح و آرامش در کنار هم می‌زیسته‌اند.

شهر سوخته

مطابقت شهر سوخته با معیارهای یونسکو

شهر سوخته به تنهایی با سه مورد از معیارهای ده‌گانه‌ی یونسکو مطابقت دارد.

معیار شماره‌ی 2

شهر سوخته تغییر گسترده در سبک زندگی انسان‌ از روستانشینی به شهرنشینی را نشان می‌دهد؛ مجموعه‌ای بزرگ که تحولات و دستاوردهای مهم فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی از انتهای دوران مس‌سنگی تا عصر برنز را در خود ثبت و ضبط کرده است. این مجموعه یک منبع غنی از اطلاعات است که ظهور جوامع پیچیده و ارتباط بین آن‌ها در هزاره‌ سوم قبل از میلاد را نشان می‌دهد.

شهر سوخته

معیار شماره‌ی 3

شهر سوخته شاهد تاریخی منحصربفردی است که یک تمدن پیچیده و آداب و رسوم فرهنگی آن‌ را نشان می‌دهد. این تمدن رابطه‌ی فرهنگی و تجاری جالبی با تمدن‌های باستانی دیگری از قبیل تمدن ساکن در شبه جزیره‌ی هند، تمدن‌های حاشیه‌ی جنوبی خلیج فارس و دریای عمان و آسیای میانه داشته است. پژوهش‌های باستان شناسی اثبات می‌کند که این شهر نقش بسیار مهمی در حوزه‌هایی از قبیل کار با فلزات، لوله‌های سنگی، سنگ‌های قیمتی و ساخت ظروف در دنیا داشته است. 

شهر سوخته

معیار شماره‌ی 4

مجموعه‌ی باستانی شهر سوخته مثالی بی‌نظیر از اولین طرح‌های شهری است. در کشفیات باستان شناسی آثاری مانند ساختارهای خشتی، قبرستان‌ها، کارگاه‌ها و محصولات دست‌ساز به دست آمده‌ که هم سالم و کامل باقی مانده‌اند و هم شاهدی هستند بر بزرگی، نظم و ثروت این شهر و تأثیر آن بر ساختارهای اجتماعی دوران باستان. این شهر بخش‌های مختلف، با کاربردهای متفاوت داشته است. بخش مسکونی، بخش صنعتی و قبرستان. بعدها این شهر الهام‌بخش برنامه‌ریزی و طرح‌های شهری در منطقه‌ی سیستان شده است.

شهر سوخته

شهر سوخته میراثی از سرزمین پرشکوه دلسوختگان !

در زمانی که رودخانه‌ هیرمند آب دریاچه‌ی هامون را تأمین می‌کرد و هنوز زیست‌بوم منطقه‌ی زابل و سیستان دچار بحرانی که امروزه شاهد آن هستیم نشده بود، یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های باستانی در این ناحیه و در کنار سواحل دریاچه‌ی هامون، شهری پر رونق بنا کرد. در خاطرات کلنل بیت، از نظامیان انگلستان که در اواخر قرن نوزدهم میلادی در این منطقه حضور داشته، به شهر سوخته اشاره شده است. بعدها یک تیم باستان‌شناسی ایتالیایی از سال 1346 تا 1357 هجری شمسی این مجموعه‌ را که پیشرفته‌ترین شهر دنیای باستان نام‌گذاری شده است، به کلی اکتشاف و استخراج کردند.

گمان می‌رود بر خلاف امروزه، که به خاطر خشک شدن دریاچه‌ی هامون، این ناحیه به بیابانی بی‌آب و علف تبدیل شده، در گذشته منطقه‌ای بسیار سرسبز و خرّم بوده باشد. اطراف این دریاچه و رود هیرمند را با وضعیت نیل و تمدن‌های اطرافش مقایسه می‌کنند؛ وجود آب‌های دائمی در این مناطق، سبب سرسبزی و رونق طبیعی و به تبع آن رونق اقتصادی و اجتماعی شده بود. یکی از دلایلی که شهر سوخته در این مکان ساخته شده نیز همین مسئله است.

شهر سوخته

طبق مطالعات و کشفیات دو گروه باستان‌شناسی ایتالیایی و ژاپنی و بهره بردن از تکنولوژی‌های ژئوفیزیکی، این نتیجه حاصل شد که بین سال‌های 2900 تا 1900 قبل از میلاد این شهر بسیار آبادان بوده و در طی این هزار سال، حکومتی منظم و پایدار در آن استقرار داشته است که با تمدن‌های بین‌النهرین و مصر ارتباطات تجاری گسترده‌ای داشته و به خاطر زیست‌بوم منحصربه‌فرد این منطقه، به این حکومت‌ها وابستگی سیاسی و اقتصادی نداشته است.

همان‌طور که بیان شد، این شهر از جنبه‌های مختلفی اهمیت داشته است. در عصر برنز، راه‌های تجاری مختلفی از این شهر باستانی می‌گذشته‌ و همین امر باعث رونق این شهر از لحاظ اقتصادی، فرهنگی و سیاسی بوده است. در این شهر 4 بخش کلی کشف شده است؛ طبق این کشفیات گمان می‌رود شهر سوخته اولین شهر در دنیاست که بر اساس طرح و برنامه‌ی شهری ساخته شده. این بخش‌ها عبارت‌اند از بخش مسکونی، بخش صنعتی، بناهای یادبود و گورستان. محوّطه‌ی گورستان شهر سوخته، مساحتی 2300 متر مربعی دارد و در آن 310 قبر وجود دارد. نکته‌ی جالبی که در مورد این قبرها وجود دارد این است که اجساد در کفن‌های مخصوصی پیچیده شده‌اند،علاوه بر آن نه تنها کف قبرها فرش شده، بلکه همراه مردگان ظروف و اشیایی نیز درون قبر گذاشته است.

شهر سوخته

از اشیائی که در شهر سوخته کشف شده، می‌توان به یک چشم مصنوعی اشاره کرد که از چربی حیوانی ساخته شده است اما سیستم‌های طبیعی مویرگی پیشرفته‌ای در آن دیده می‌شود. در این شهر نقش یک مهر 5000 ساله بر روی گِل نیز به دست آمده. مردم شهر سوخته به طرز اعجاب‌انگیزی به تکنولوژی تولید ورقه‌های بسیار نازک طلا دست یافته و توانسته بودند ورقه‌ها و مفتول‌های طلا با ضخامت بسیار کمی تولید کنند.

این ورقه‌ها بعداً به شکل استوانه‌ای درآمده‌، با مهره‌های لاجوردی تزئین شده و سپس به‌عنوان زیورآلات به کار گرفته می‌شدند. نکته‌ی جالب دیگر، پیدا شدن آثاری مربوط به صنعت پارچه است که نشان از صنعت نساجی در این شهر دارد. آثار معرق‌کاری شده و حصیرهایی به جا مانده از هزاران سال پیش، نیز در این شهر پیدا شده‌اند. از شهر سوخته 12 نوع پارچه و حتی قلاب ماهی‌گیری به دست آمده است. یکی دیگر از کشفیات خاص در این شهر، یک بازی مشابه بازی تخته نرد است؛ این بازی 60  مهره داشته و از یکی از قبرها به دست آمده است.

شهر سوخته

همان حوالی شهر سوخته

آتشکده کرکویه

در پارسی باستان، کر به معنای جنگاور و جنگجو است و کرکویه به معنای کوی جنگاوران. این آتشکده که در نزدیکی مرز ایران و افغانستان قرار دارد، مربوط به دوره‌ی ساسانیان و یکی از مهم‌ترین آتشکده‌های زمان خود بوده است. آتشکده‌ی کرکویه تا حدود قرن هفتم آباد بوده، امّا به مرور زمان کاربرد خود را از دست داده و به ویرانه تبدیل شده است. بر اساس توصیفات باستان‌شناسان، این آتشکده دارای دو قبّه‌ی بزرگ بوده که بر روی هر قبّه یک شاخ چون شاخ گاو قرار داشته است و آتشکده، مابینِ این دوشاخ قرار داشت. این آتشکده در جنوب شرقی شهرستان زابل و در نزدیک روستای خمک قرار دارد.

آتشکده کرکویه

آسبادهای حوض دار

این بناها ما را به 2800 سال پیش می‌برَند، هنگامی که سیستانی‌ها با به کارگیری نیروی باد، شروع به آسیاب کردنِ گندم و ذرّتِ انبارِ غلّه ایران، یعنی همان سیستان امروزی کردند. وزش بادهای دائمی در این منطقه و همچنین بادهای 120 روزه، وجود چنین آسبادهایی را عملی ساخته است. در حال حاضر دو عدد از این آسبادها بازسازی شده‌اند و برنامه‌هایی هم برای مرمَّت دیگر آسبادها وجود دارد. نکته‌ی حائز اهمیّت این است که بعضی از این آسبادها دوطبقه هستند که خود نمونه‌ای از هنر معماری و مهندسی در 2800 سال پیش است. برای بازدید از آسبادهای حوض‌دار باید به 55 کیلومتری جاده‌ی زابل ـ سیستان در حوالی شهر سوخته بروید.

آسبادهای حوض دار

قلعه سه کوهه

در بازدید از قلعه سه کوهه، به بنایی قدم می‌گذاریم که زمانی پرچم مبارزه با استعمار انگلیس بر روی آن افراشته بود. ساختِ این قلعه، که در 30 کیلومتریِ زابل قرار دارد، را به دورانِ افشاریّه نسبت می‌دهند، که تا اواخرِ عهد قاجار هم به حیاتِ معمولِ خود ادامه داده است. سه کوهه در دورانِ پیش از افشاریّه هم یکی از شهر‌های آبادِ سیستان بود، ولی جمعیّت آن در پیِ کوچِ اجباریِ خاندانِ سربندیِ شیراز به این منطقه افزایش یافت، و میرقنبر، رئیس قبیله‌ی سربندی حاکمیّت این قلعه را بر عهده گرفت. قلعه سه کوهه در زمان ناصرالدّین‌شاه قاجار به‌عنوان مرکزِ جلوگیری از تجزیّه‌ی ایران نقش مهمّی را ایفا و نام خود را در تاریخ ماندگار کرد. در ساخت بخش‌های مختلف قلعه از قبیل سه ارگ شمال، جنوبی و میدانی از ملات گچ و خاک، خشتِ خام و کاه‌گل استفاده شده است. تپّه‌ای که قلعه بر روی آن ساخته شده حاصل تغییر مسیر رودخانه‌ی هیرمند و کاهش ارتفاعِ آب در منطقه بوده است؛ به همین دلیل این تپّه و دو تپّه‌ی دیگر را که زودتر سر از آب بیرون آورده‌اند سه کوهه نامیده‌اند.

قلعه سه کوهه

دهانه غلامان

به جرأت می‌توان گفت که سیستان و به‌خصوص زابل، مجموعه‌ای کامل از آثار ادوار مختلف تاریخ را در خود جای ‌داده و گنجینه‌ای گران‌بها از آثار تاریخی است. دهانه غلامان هم یکی از آثار این گنجینه است، شهری تاریخی که به‌عنوان تنها شهر کشف شده از زمان هخامنشیان شناخته می‌شود و از آن در کتیبه‌های مختلف هخامنشی به‌عنوان زرک یا زرنکای نام برده شده است.

نکته‌ی جالب توجّه در مورد دهانه غلامان این است که این شهر، تنها شهر  شناخته شده از دوران هخامنشی است که سازندگان آن ابتدا نقشه‌ی شهر را کشیده‌ و بعد شروع به ساختنش کرده‌اند. شهر از بخش‌های متعدّدی همچون نیایش‌گاه، محلّه‌ی مسکونی، محلّه‌ی نظامی، محلّه‌ی صنعتی و ساختمان‌های عمومی ساخته شده و یک درب ورودی از طرف جنوب، در خلاف جهت بادهای 120 روزه، برای آن تعبیه شده بود. این محوّطه‌ی تاریخی در 47 کیلومتری شهر زابل و در نزدیکی روستا قلعه نو واقع شده است.

دهانه غلامان

قلعه رستم

از بناهای مربوط به دوره‌ی صفوی است که بزرگی و عظمت افسانه‌ای آن به رستم، پهلوان شاهنامه نسبت داده می‌شود. علاوه بر خودِ قلعه، محوّطه‌ی اطراف آن نیز ارزش بسیاری دارد. پانزده تپّه‌ی باستانی در حوالیِ قلعه رستم وجود دارند که قدمت سکه‌های نقره‌ی کشف شده در آن‌ها به دوران ساسانی می‌رسد. با تغییرِ مسیرِ رودخانه‌ی هیرمند این قلعه نیز دچار خسارت‌هایی شد. در حال حاضر فقط چهار برج و یک دروازه در نمای بیرونی آن باقی مانده‌ است. البته ناگفته نماند که در داخل قلعه پیِ تعدادی از بناها نظیر آب‌انبارها و طاق‌ها بر جای مانده است و برای بازسازی مجدّد نیازمند توجّه بیش‌تری دارد. برای دسترسی به قلعه رستم باید به 60 کیلومتری جنوب غربی زابل و محوّطه‌ی حوض‌دار بروید.

قلعه رستم

سخن آخر

شهر سوخته نماد تمدّن ایران پیش از آریایی است. این شهر باستانی بهشت باستان‌شناسان نامیده می‌شود و مهد کنکاش‌های نوین باستان‌شناسی ایران است. منطقه‌ی سیستان که روزگاری لقب انبار غلّه‌ی ایران را به دوش می‌کشیده، امروزه منطقه‌ای بسیار محروم و دورافتاده است؛ همین امر سبب شده که علی‌رغم جاذبه های طبیعی و تاریخی خاصّش، از نظر گردشگری توجّه کم‌تری به آن شود. کی سفر این افتخار را دارد تا سیستان را به‌عنوان یک منطقه‌ی گردشگری بکر و ارزان به شما معرفی کند. به شهر سوخته بروید، و زیر آفتاب سوزان سیستان از بادهای خنکی که از جنوب شرقی می‌وزند لذّت ببرید، نفسی بکشید و بوی تاریخی گردگرفته را در ریه‌هایتان ذخیره کنید. این‌جا نخستین شهرِ آباد ایرن است!

دسته ها:
}